Historia Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie sięga okresu powojennego, kiedy to wśród mieszkańców Wielkopolski i byłych więźniów zaistniała potrzeba upamiętnienia funkcjonowania w ostatnich dwóch latach okupacji niemieckiej Więzienia Policji Bezpieczeństwa i Wychowawczego Obozu Pracy Poznań-Junikowo w Żabikowie. Początkowo upamiętnienie to ograniczało się do objęcia szczególną ochroną części dawnego terenu poobozowego i postawieniem pomnika „Nigdy Wojny” autorstwa Józefa Gosławskiego. W końcu w 1979 roku działalność rozpoczęło Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie, którego głównym celem było gromadzenie pamiątek i dokumentacji związanych z obozem karno-śledczym w Żabikowie oraz popularyzacja wiedzy na jego temat.

Więzienie Policji Bezpieczeństwa i Wychowawczy Obóz Pracy Poznań-Junikowo zostało uruchomione wiosną 1943 roku i działało do stycznia 1945 roku. Był to obóz karno-śledczy podległy placówce gestapo w Poznaniu, gdzie przetrzymywano ludzi (głównie Polaków, ale też Niemców, żołnierzy Armii Czerwonej, a także Luksemburczyków, Holendrów i obywateli innych narodowości) na czas prowadzenia wobec nich śledztwa. Okres ten wynosił więc od kilku do kilkunastu tygodni. Były to głównie osoby oskarżone przez gestapo o działalność wrogą wobec Trzeciej Rzeszy. Dalszy los osadzonych zależny był od wyroku Sądu Doraźnego. Najczęstszymi wyrokami była deportacja do obozu koncentracyjnego lub kara śmierci przez rozstrzelanie. Warunki w obozie były fatalne – baraki, w których skoszarowani byli więźniowie nie były izolowane, jedzenie nie wystarczało do zaspokojenia głodu. Codziennie więźniowie wykonywali ciężkie prace na rzecz okupanta. Obóz zlokalizowany był przy obecnej ul. Niezłomnych w Luboniu koło Poznania i był niejako kontynuacją obozu zlokalizowanego w Forcie VII w Poznaniu.

Przez lata Muzeum prowadziło badania nad losami ludności zamieszkałej w okręgu nazywanym Krajem Warty, obejmującym ziemie Wielkopolski, części Kujaw i Ziemi Łódzkiej. W wyniku tych prac Muzeum podjęło decyzję o upamiętnianiu istnienia obozów pracy przymusowej dla Żydów na tych terenach ze szczególnym uwzględnieniem Obozów Autostrady Rzeszy (Reichsautobahnlager), bowiem jeden z nich również znajdował się w historycznym Żabikowie. Usytuowany był on przy obecnej ul. Kościuszki w Luboniu. Żydzi z tych obozów wykonywali ciężkie prace ziemne mające na celu przygotować podłoże pod budowę autostrady mającej połączyć Berlin z Poznaniem i Łodzią. Praca była ciężka, zmuszani do niewolniczej pracy Żydzi nie otrzymywali odpowiedniego wyżywienia, odzieży roboczej ani narzędzi. Mieszkali w nieogrzewanych barakach. W czasie pracy ulegali poważnym wypadkom, po których nie otrzymywali żadnej pomocy medycznej. W tej sytuacji, jako niezdatni do pracy, kierowani byli do obozów natychmiastowej zagłady, między innymi do Kulmhof w Chełmnie nad Nerem.

Dziś Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie to Muzeum trzyoddziałowe, w którego skład, poza główną siedzibą, wchodzą jeszcze Muzeum Martyrologii Wielkopolan – Fort VII oraz Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Od stycznia tego roku Muzeum dysponuje nowym gmachem, dobudowanym do starej części, gdzie znajdują się wystawy poświęcone dwóm obozom funkcjonującym w Żabikowie w czasie II wojny światowej. W nowej części Muzeum znajdą się natomiast biblioteka, sala multimedialna, sala refleksji, sala spotkań edukacyjnych oraz co najważniejsze sale wystawowe, gdzie możliwe będzie stworzenie ekspozycji dopełniających narrację tych już istniejących. Nowe przestrzenie mają zostać udostępnione zwiedzającym jeszcze w tym roku. W związku z tym Muzeum Martyrologiczne szykuje szeroki wachlarz wydarzeń i spotkań edukacyjnych, które, jak mają nadzieję, przyciągną zainteresowanych historią i pozwolą jeszcze lepiej realizować założenia statutowe instytucji. Informacji na temat zbliżających się wydarzeń można szukać na stronie Muzeum (www.zabikowo.eu) lub na stronie Muzeum na Facebooku.

Patrycja Hajder